Myśląc o nowym domowniku, wiele osób zadaje sobie pytanie, czy wybrać kota, czy kotkę i jaki wpływ będzie mieć płeć na charakter naszego kociego towarzysza. W kwestii płci musimy zachować ostrożność, ponieważ łatwo w tej kwestii popaść w nasze własne stereotypy kulturowe i przenosić ludzkie pojęcia oraz uprzedzenia na zwierzęta.
Z punktu widzenia nauki nie ma lepszej i gorszej płci, jeśli chodzi o opiekę, zachowanie czy relację. Kategoryzowanie kotów jako domowych towarzyszy na podstawie płci upraszcza złożoność cech ich charakteru. Każdy kot to odrębna osobowość. W kociej populacji istnieją najrozmaitsze postawy i typy zachowania. Wpływają na nie indywidualne różnice temperamentu, określające cechy takie jak stabilność i reaktywność czy wrażliwość i odporność. Koty mają również różny poziom podatności na stres i zmiany w otoczeniu. Jedne są otwarte na nowe doświadczenia i podejmują zachowania eksploracyjne, inne są bardziej wycofane i niepewne siebie. Jednak charakter kota zależy także od wczesnych doświadczeń, socjalizacji, środowiska i wieku adopcji.
Pomiędzy płciami można jednak zauważyć pewne ogólne zmienne. Samce częściej bywają bardziej kontaktowe, przytulaśne i mniej terytorialne (po kastracji). Statystycznie mają też wyższy próg reakcji na bodźce, są bardziej tolerancyjne i mniej napięciowe — częściej funkcjonują z większym luzem regulacyjnym. Kotki częściej są bardziej niezależne, szybciej stawiają granice i działają na własnych zasadach. Wykazują też wyższą reaktywność na bodźce i większą czujność środowiskową — szybciej się mobilizują, trudniej im odpuścić napięcie, są bardziej wrażliwe na zmiany i naruszenie poczucia kontroli. U wielu kotek przekłada się to na większą potrzebę przewidywalności oraz wyraźniejsze komunikowanie dyskomfortu. Równocześnie nierzadko to kotki tworzą bardzo silną, głęboką więź emocjonalną z opiekunem. Pamiętajmy, że są to jednak tendencje, nie reguły — można spotkać zarówno kotki bardzo stabilne i kontaktowe, jak i kocury nerwowe i wyraźnie zdystansowane.
Jeśli myślimy o dobraniu drugiego kota dla naszego domownika, konfiguracja kot plus kot jest zwykle łatwiejsza. Samce częściej tworzą relacje afiliacyjne: śpią razem, myją się nawzajem, leżą w bezpośrednim kontakcie. U wielu kocurów obserwuje się realną potrzebę bliskości z innym kotem — nie tylko tolerowanie obecności, ale aktywne poszukiwanie kontaktu. W przypadku układu kotka plus kotka częściej mamy do czynienia z relacją równoległą niż bliską więzią. Funkcjonowanie obok siebie bywa poprawne, ale zwykle z większym dystansem, a kotki mogą być bardziej wrażliwe terytorialnie. Zestawienie kot plus kotka bywa określane jako bezpieczne, jednak w praktyce jego powodzenie zależy przede wszystkim od kompatybilności temperamentów — czasem powstaje stabilna relacja, a czasem koty pozostają wobec siebie obojętne.
Często powtarzany więc pogląd, że koty tworzą lepsze relacje z osobnikami tej samej płci nie ma realnych podstaw i prawdopodobnie pochodzi z obserwacji kocurów, a nie kotek. Znacznie ważniejsze niż sama płeć są wiek, poziom energii, wcześniejsze doświadczenia społeczne oraz sposób wprowadzenia.
Najłatwiej łączyć młode zwierzęta. W przypadku kotów starszych, szczególnie jedynaków, wprowadzenie może być trudne. Tutaj trzeba brać pod uwagę dopasowanie energii i temperamentów, ale także etap życia. Wiele osób zakłada, że młody, aktywny kot rozrusza starszego i zachęci go do zabawy. To, co ludzie biorą za zabawę, jest bardzo często przekraczaniem granic. Młodszy kot ma wysoką potrzebę aktywności, natomiast starszy doświadcza chronicznego nagabywania. Zamiast mobilizacji pojawia się stres, dlatego znacznie bezpieczniej jest dobierać koty o zbliżonym poziomie energii.
Ogromne znaczenie mają także wcześniejsze doświadczenia społeczne. Koty, które musiały walczyć o terytorium, zasoby lub bezpieczeństwo, które wychowały się w środowisku wysokiej konkurencji albo przeszły okresy deprywacji, często funkcjonują z podwyższoną czujnością i niższą tolerancją na obecność innych zwierząt. Takie koty bywają znacznie trudniejsze w relacjach i wymagają szczególnie uważnego, spokojnego wprowadzania nowego domownika.
Najczęstszym błędem opiekunów jest wybieranie płci (albo umaszczenia), zamiast zwracania uwagi na osobowość i charakter kota.
