Zachowanie

Koty posiadają skomplikowany system komunikacji i szeroki repertuar dźwięków. Ich ekspresja jest w dużej mierze zależy od temperamentu i osobowości. Niektóre koty są bardzo gadatliwe, inne ciche. Co ciekawe, wokalizacja rozwija się i zmienia z wiekiem. Kocięta są w istocie znacznie bardziej wokalne niż dorosłe koty, tylko że dźwięki, które wydają, należą do innego systemu komunikacji. U kotów istnieją dwa główne typy wokalizacji: repertuar kocięcy związany z relacją z matką oraz repertuar pojawiający się w życiu dorosłego kota. Nowo narodzone kocięta są niemal bezradne: nie widzą, słabo się poruszają i całkowicie zależą od matki. Dlatego ich głównym narzędziem komunikacji jest właśnie głos. Wydają wysokie piski przywoławcze, sygnały głodu, dźwięki związane z zimnem lub zagubieniem. Są to wokalizacje intensywne i częste. Ich podstawową funkcją jest natychmiastowe przywołanie matki. Mają też bardzo charakterystyczne brzmienie: są wysokie, cienkie i przenikliwe. Nie jest to przypadek –  takie dźwięki najsilniej uruchamiają reakcję opiekuńczą. Kiedy kot dorasta, jego sposób komunikacji zmienia się zasadniczo. Dorosłe koty w relacjach między sobą są raczej ciche. W komunikacji dominują sygnały niewokalne: zapachy, postawa ciała, ruch ogona, ustawienie uszu oraz kontakt wzrokowy. Wokalizacja pojawia się głównie w sytuacjach konfliktu, silnego pobudzenia lub zachowań rozrodczych. Miauczenie ma pierwotnie charakter sygnału kocięcia kierowanego do matki. W relacji z człowiekiem część kotów przenosi ten system komunikacji na opiekuna. Dużą rolę odgrywa tu uczenie się

Czy zwierzęta odczuwają emocje? Pytanie o psychikę zwierząt i ich zdolność do przeżywania uczuć prowokuje skrajne odpowiedzi: od zaprzeczania ich emocjonalności po przypisywanie im w pełni ludzkich przeżyć. Każdy świadomy opiekun wie, że zwierzęta zdolne są do przeżywania szerokiej palety emocji, a ich reakcje przypominają nasze własne. Koty potrafią odczuwać radość, strach, smutek, złość, a także przywiązanie. Potrafią być zadowolone, zrelaksowane albo niespokojne i zestresowane, doświadczają niepokoju, zaskoczenia, irytacji, cierpienia i przyjemności. Chodzi jednak o to, żeby nie nakładać na zachowanie zwierząt ludzkich narracji, zwłaszcza przyczynowo-skutkowych (obraził się, zrobił to złośliwie, chce pokazać, kto tu rządzi). Współczesna neurobiologia pokazuje coś znacznie bardziej złożonego. Ssaki – w tym zwierzęta domowe – mają wspólne, ewolucyjnie systemy emocjonalne zakodowane w głębokich strukturach mózgu. Są to biologiczne mechanizmy odpowiadające za stany takie jak STRACH (fear), GNIEW (rage), POSZUKIWANIE / EKSPLORACJA (seeking), POPĘD SEKSUALNY (lust), OPIEKA (care), REAKCJA SEPARACYJNA (panic/grief) oraz ZABAWA (play). To one, aktywizowane w różny, czasem nakładający się na siebie sposób, odpowiadają za większość zachowań naszych zwierząt. Te same systemy emocjonalne występują również u ludzi, ponieważ są wspólnym dziedzictwem ewolucyjnym wszystkich ssaków. Różnimy się sposobem ich regulacji i nadbudową poznawczą, którą na nie nakładamy. Doświadczamy podobnych emocji, opisujemy je jednak językiem psychologii i doświadczeń. To, co na poziomie mózgu jest aktywacją określonych obwodów emocjonalnych, w ludzkim opisie przyjmuje formę świadomych przeżyć i

Myśląc o nowym domowniku, wiele osób zadaje sobie pytanie, czy wybrać kota, czy kotkę i jaki wpływ będzie mieć płeć na charakter naszego kociego towarzysza. W kwestii płci warto zachowywać ostrożność, ponieważ łatwo popaść w nasze własne stereotypy kulturowe i przenosić ludzkie pojęcia oraz uprzedzenia na zwierzęta. Z punktu widzenia nauki nie ma lepszej i gorszej płci, jeśli chodzi o opiekę, zachowanie czy relację. Kategoryzowanie kotów jako domowych towarzyszy na podstawie płci upraszcza złożoność cech ich charakteru. Każdy kot to odrębna osobowość. W kociej populacji istnieją najrozmaitsze postawy i typy zachowania. Wpływają na nie indywidualne różnice temperamentu, określające cechy takie jak stabilność i reaktywność czy wrażliwość i odporność. Koty mają również różny poziom podatności na stres i zmiany w otoczeniu. Jedne są otwarte na nowe doświadczenia i podejmują zachowania eksploracyjne, inne są bardziej wycofane i niepewne siebie. Jednak charakter kota zależy także od wczesnych doświadczeń, socjalizacji, środowiska i wieku adopcji. Pomiędzy płciami można jednak zauważyć pewne ogólne zmienne. Samce częściej bywają bardziej kontaktowe, przytulaśne i mniej terytorialne (po kastracji). Statystycznie mają też wyższy próg reakcji na bodźce, są bardziej tolerancyjne i mniej napięciowe — częściej funkcjonują z większym luzem regulacyjnym. Kotki częściej są bardziej niezależne, szybciej stawiają granice i działają na własnych zasadach. Wykazują też wyższą reaktywność na bodźce i większą czujność środowiskową — szybciej się mobilizują, trudniej im odpuścić

Koty lubią głaskanie u nasady ogona, ponieważ w tych okolicach występuje zagęszczenie receptorów czuciowych. Dla większości kotów pieszczoty w tym miejscu wywołują kaskadę sygnałów w układzie nerwowym, dających uczucie porównywalne do masażu pleców u ludzi. Szczególnie dla kota, który ma niską tolerancję na dotyk i ulega łatwo przestymulowaniu, to miejsce bywa łatwiejsze do zaakceptowania i pozwala czerpać przyjemność z pieszczot. Regulacja napięcia Drapanie u podstawy ogona może sprzyjać rozładowaniu napięcia mięśniowego i nerwowego. U kotów, które są czujne i reaktywne, może stanowić formę terapii. Głowa, policzki, uszy to obszary społecznie wrażliwe: tam koty się obwąchują, znaczą zapachem, kontrolują dystans. U kota o niskiej tolerancji sensorycznej dotyk w tym miejscu szybko wywołuje przeciążenie. Nasada ogona nie niesie takiego ciężaru komunikacyjnego, dotyk tam to bardziej czysty bodziec fizyczny, a nie społeczny. Kontrola po stronie kota Nasada ogona znajduje się daleko od pyska i głowy, czyli od obszarów najbardziej wrażliwych. Dotyk w okolicach pyska, policzków czy uszu łatwo narusza strefę, którą kot wykorzystuje do orientacji, komunikacji i kontroli otoczenia. Dotyk w tym miejscu może ograniczać pole widzenia, zaburzać pracę innych zmysłów i wymuszać bliskość, na którą nie każdy kot jest gotowy. Stymulacja u nasady ogona tego nie robi. Co więcej, pozwala kotu zachować pełną możliwość przerwania kontaktu i odejścia w dowolnym momencie. Dla kotów wrażliwych sensorycznie poczucie kontroli nad dotykiem jest kluczowe. Punktowe

Feromony dla kotów to popularny i szeroko promowany produkt mający być remedium na kocie problemy. Są zalecane przy dokoceniu, konfliktach w grupie, przeprowadzce, FIC (idiopatycznym zapaleniu pęcherza), nadmiernej wokalizacji czy załatwianiu się poza kuwetą. W praktyce rekomendowane są zarówno przez behawiorystów, jak i weterynarzy na niemal wszystkie problemy adaptacyjne i przypadłości związane ze stresem. Zastanówmy się, ile w tym jest nauki, a ile marketingu i myślenia życzeniowego. Co to jest Produkt zwany kocimi feromonami nie jest nimi w ścisłym sensie biologicznym. Są to syntetyczne analogi wybranych frakcji kocich feromonów policzkowych. Wbrew twierdzeniom i obietnicom ich działanie jest dyskusyjne i raczej niewielkie. Syntetyczne feromony nie wpływają bezpośrednio na układ współczulny zwierzęcia, poziom kortyzolu ani fizjologiczną reakcję stresową. Jeśli w ogóle działają, to bardzo pośrednio, poprzez lekkie zwiększenie poczucia znajomości środowiska. Biologiczna iluzja Feromon w naturze jest sygnałem punktowym, krótkotrwałym i świeżym, który pojawia się w określonym kontekście i jest związany z nadawcą. Informuje kota o obecności na jego terytorium obcego osobnika albo o tym, że on sam wcześniej pozostawił tam swój ślad. Kot odbiera ten sygnał aktywnie poprzez tzw. reakcję flehmen. Jest to zachowanie, polegające na uniesieniu górnej wargi, lekkim otwarciu pyszczka i charakterystycznym zastygnięciu, czasem połączonym z marszczeniem nosa. W ten sposób kot analizuje sygnały feromonowe, uruchamiając tzw. narząd lemieszowo-nosowy (organ Jacobsona), który pozwala mu czytać informacje chemiczne z otoczenia.

W potocznej świadomości kot funkcjonuje jako samotnik. Źródłem tego przekonania jest fakt, że kot poluje indywidualnie. Strategia łowiecka bywa jednak mylona z potencjałem społecznym, co prowadzi do nieporozumień i uproszczeń. Kot domowy jest gatunkiem o dużej elastyczności behawioralnej. Potrafi funkcjonować zarówno w izolacji, jak i w strukturach społecznych, jeśli warunki środowiskowe na to pozwalają. Dlatego to środowisko, a nie natura, determinuje sposób życia kota. Koty nie tworzą jednak stada w sensie, w jakim definiuje je nauka. Stado to stabilna struktura społeczna z wyraźną organizacją, w której zwierzęta współpracują przy zdobywaniu pokarmu, obronie i opiece nad młodymi. Zwykle istnieje w nim hierarchia, a także system komunikacji i zależności, który reguluje funkcjonowanie społeczności. Tak więc koty domowe mogą tworzyć grupy, jednak ze względu na ich odmienną organizację nazywa się je koloniami.  W przeciwieństwie do wysoko zorganizowanego stada, w którym członkowie pełnią określoną rolę, kolonie cechuje luźna struktura społeczna i brak nadrzędnej więzi. Kolonie oparte są na współdzieleniu przestrzeni i zasobów. Zasoby to nie tylko obfitość jedzenia i woda, miejsca schronienia i odpoczynku, ale także obecność człowieka. Kocie kolonie najczęściej powstają w środowisku związanym z człowiekiem, ponieważ to on zapewnia stabilne i przewidywalne źródła jedzenia oraz schronienia. Takie warunki występują m.in. w miastach w miejscach dokarmiania kotów wolno żyjących, na terenach wiejskich w gospodarstwach, czy też przy magazynach albo w portach. W kolonii

“Aria z zabawką”, głośne zawodzenie kota z pluszakiem, piłeczką albo piórkami w pysku może nam się wydawać zabawne albo dziwne, ma jednak ewolucyjne uzasadnienie. Zachowanie to ma swoje źródło w naturalnej przeszłości gatunku, a składają się na nie: trzymanie zdobyczy, przenoszenie jej, stan pobudzenia związany z jej posiadaniem oraz komunikat posiadania dla grupy. Chwyt w pysku uruchamia pierwotny schemat behawioralny związany z polowaniem. Do jego aktywizacji nie potrzeba wcześniejszej pogoni ani ataku, czyli pełnej sekwencji polowania. Dla układu nerwowego wystarczy fakt, że przedmiot został chwycony i jest niesiony. Przenoszenie zdobyczy jest u kotów zachowaniem naturalnym; w naturze kot rzadko zjada wszystko dokładnie tam, gdzie upolował ofiarę. Zdobycz bywa przenoszona w inne miejsce, odkładana, czasem niesiona dalej.  Wokalizacja pojawia się jako oznaka stanu podwyższonego pobudzenia związanego ze zdobyciem i posiadaniem ofiary. Kot ma w pysku coś ważnego, ale sekwencja działania nie została jeszcze zakończona, powstaje wtedy napięcie, które musi zostać rozładowane. Dźwięk jest więc przede wszystkim formą regulacji pobudzenia. Nie jest to zwykłe miauczenie używane w komunikacji z człowiekiem – dźwięk jest przeciągły, jednostajny, często niższy i bardziej „zawodzący”, ponieważ powstaje w stanie silnej aktywizacji, a nie w sytuacji interakcji społecznej. W naturze całą sekwencję zachowania kończyłaby konsumpcja zdobyczy, w przypadku zabawki jednak ten etap nie następuje. Wokalizacja częściowo przejmuje więc funkcję regulacyjną – dźwięk pomaga rozładować napięcie, które w normalnych

„Cykl łowiecki” (czatowanie, pogoń, schwytanie, zjedzenie, sen) jest rekomendowany przez behawiorystów jako rozwiązanie większości kocich problemów. Opiekun dostaje gotową i prostą instrukcję obsługi kota, która w dodatku ma być wynikiem naukowych badań. Problem w tym, że mamy bardzo często do czynienia z pojęciowym wytrychem, udającym prawo natury. „Cykl łowiecki” w popularnej wersji jest uproszczeniem złożoności kociego świata. Zachowania łowieckie zmieniają się w zależności od kontekstu oraz środowiska i nie mają  jednego wzorca. Kot może gonić ofiarę bez zamiaru złapania, dla zabawy i z pełnym brzuchem. Zabić ofiarę i jej nie zjeść albo tylko się nią zabawić. W rzeczywistości zachowania łowieckie kotów są znacznie bardziej zróżnicowane, niż sugerują popularne poradniki. Badania nad wolno żyjącymi kotami pokazują, że poszczególne elementy polowania mogą pojawiać się niezależnie od siebie. Kot może długo obserwować potencjalną zdobycz, po czym zrezygnować z ataku, może też podjąć pogoń tylko na krótkim dystansie albo zmienić cel w trakcie polowania. Część zachowań ma charakter eksploracyjny i nie prowadzi do zabicia ofiary. W naturalnym środowisku nie istnieje jeden obowiązkowy scenariusz, który zawsze kończy się schwytaniem i zjedzeniem zdobyczy. Dla kotów, które nie muszą walczyć o przetrwanie, polowanie straciło związek ze swoją pierwotną funkcją i jedzenie przestało być nagrodą za skuteczne polowanie. Dla naszych domowych kotów łowy stały się rozrywką, pełniącą rolę stymulacji, eksplorowania środowiska i testowania zdolności. W tym sensie zabawa

Laser, jedna z ulubionych kocich zabaw, ma rzekomo prowadzić do frustracji, a w konsekwencji do zaburzeń zachowania. A jak jest naprawdę? Otóż nie ma dowodów naukowych, ani wiarygodnych badań, które wskazywały, że laser powoduje frustrację z powodu braku możliwości schwytania zdobyczy. Większość tego typu twierdzeń pochodzi z literatury popularnej i internetowych poradników. Dla wielu kotów źródłem przyjemności jest sama ekscytacja i pogoń za światełkiem. Słynny „cykl łowiecki” nie musi wcale mieć klasycznego domknięcia. Poszczególne elementy tej sekwencji mogą być uruchamiane niezależnie od siebie, dlatego sama pogoń albo śledzenie ruchu mogą być dla kota wystarczającą i satysfakcjonującą aktywnością. Koty nie są naiwne. Są nie tylko doskonałymi łowcami, ale także bystrymi obserwatorami, tworzącymi w mózgu błyskawiczne skojarzenia. Świetnie rozumieją, że czerwona kropka jest niematerialna i nie da się jej upolować ani zjeść. To jednak nie przeszkadza im w zabawie i nie odbiera przyjemności polowania. Koty rozumieją także, że myszka z piórkami nie nadaje się do konsumpcji, a wędkę obsługuje nasza ręka. Zabawa nie musi kończyć się złapaniem zwierzyny. Myszka nie zostanie zabita ani zjedzona, a mimo wszystko koty bawią się nią wielokrotnie. Koty różnicują zabawy; inaczej reagują na obiekt materialny, inaczej na bodziec wizualny, a często tylko obserwują potencjalną zdobycz. Z punktu widzenia etologii oznacza to, że ich zachowanie nie jest prostym, automatycznym „instynktem polowania”, lecz złożonym systemem reakcji na różne typy

Ugniatanie łapkami, czyli udeptywanie, to jedno z najbardziej charakterystycznych kocich zachowań, zwykle kojarzone z czymś miłym, bo często towarzyszy mu mruczenie. I słusznie – w większości przypadków ma ono swoje źródło w bardzo wczesnym etapie życia. Kocięta ugniatają brzuch matki podczas karmienia, stymulując wypływ mleka. Ten ruch zostaje zapisany w układzie nerwowym jako element bezpieczeństwa, komfortu i regulacji emocji. U dorosłego kota wraca w momentach, kiedy czuje się dobrze i bezpiecznie, ale też próbuje się uspokoić. Dlatego ugniatanie bywa obserwowane także w sytuacjach stresowych, przy dyskomforcie fizycznym. Jest to naturalny mechanizm uspokajający, a nie wyłącznie objaw szczęścia. Koty udeptują najczęściej miękkie powierzchnie, koce, poduszki, kojarzące się naturalnie z brzuchem matki i okresem dzieciństwa, ale równie chętnie ugniatają człowieka. Nasza bliskość uruchamia wspomnienia związane z poczuciem bezpieczeństwa, więzi i opieki. W ten sposób kot obniża napięcie, rozładowuje pobudzenie i wprowadza się w stan komfortu. Udeptywanie bywa też elementem przygotowywania miejsca do odpoczynku – instynktownie kot układa sobie podłoże, tak jak jego dzicy przodkowie ugniatali trawę czy liście przed położeniem się. W opuszkach łap znajdują się gruczoły zapachowe. Kot zostawia więc na danym miejscu swój subtelny podpis. Warto odnieść się do popularnego mitu. Istnieje przekonanie, że udeptywanie jest objawem „choroby sierocej”. To pojęcie z psychologii człowieka opisuje ciężką deprywację emocjonalną dzieci pozbawionych opieki. Przenoszenie go na zwierzęta nie ma zastosowania w nauce.