Laser, jedna z ulubionych kocich zabaw, ma rzekomo prowadzić do frustracji, a w konsekwencji do zaburzeń zachowania. A jak jest naprawdę? Otóż nie ma dowodów naukowych, ani wiarygodnych badań, które wskazywały, że laser powoduje frustrację z powodu braku możliwości schwytania zdobyczy. Większość tego typu twierdzeń pochodzi z literatury popularnej i internetowych poradników. Dla wielu kotów źródłem przyjemności jest sama ekscytacja i pogoń za światełkiem. Słynny „cykl łowiecki” nie musi wcale mieć klasycznego domknięcia. Poszczególne elementy tej sekwencji mogą być uruchamiane niezależnie od siebie, dlatego sama pogoń albo śledzenie ruchu mogą być dla kota wystarczającą i satysfakcjonującą aktywnością.
Koty nie są naiwne. Są nie tylko doskonałymi łowcami, ale także bystrymi obserwatorami, tworzącymi w mózgu błyskawiczne skojarzenia. Świetnie rozumieją, że czerwona kropka jest niematerialna i nie da się jej upolować ani zjeść. To jednak nie przeszkadza im w zabawie i nie odbiera przyjemności polowania. Koty rozumieją także, że myszka z piórkami nie nadaje się do konsumpcji, a wędkę obsługuje nasza ręka. Zabawa nie musi kończyć się złapaniem zwierzyny. Myszka nie zostanie zabita ani zjedzona, a mimo wszystko koty bawią się nią wielokrotnie. Koty różnicują zabawy; inaczej reagują na obiekt materialny, inaczej na bodziec wizualny, a często tylko obserwują potencjalną zdobycz. Z punktu widzenia etologii oznacza to, że ich zachowanie nie jest prostym, automatycznym „instynktem polowania”, lecz złożonym systemem reakcji na różne typy bodźców. Mózg kota analizuje cechy bodźca – ruch, trajektorię, zmienność prędkości, możliwość fizycznego kontaktu – i na tej podstawie uruchamia różne elementy sekwencji łowieckiej: orientację, skupienie uwagi, podkradanie się, skok, chwytanie łapą lub jedynie śledzenie wzrokiem.
Badania pokazują, że poszczególne fazy tej sekwencji mogą być aktywowane niezależnie od siebie. Oznacza to, że bodziec nie musi prowadzić do pełnego polowania, zakończonego zabiciem i konsumpcją zdobyczy. Wystarczy, że uruchomi jeden z elementów systemu motywacyjnego – na przykład orientację i śledzenie ruchu. Dlatego kot może długo obserwować poruszający się obiekt, który w rzeczywistości nie jest zdobyczą, albo wielokrotnie atakować zabawkę, mimo że wcześniejsze doświadczenie nauczyło go, iż nie ma ona wartości pokarmowej.
Z punktu widzenia neurobiologii jest to związane z działaniem układu nagrody. Sama sekwencja łowiecka – koncentracja, podkradanie się, skok – aktywuje w mózgu mechanizmy odpowiedzialne za odczuwanie satysfakcji. Innymi słowy, nagradzający jest już sam proces polowania, a nie tylko jego finał w postaci zjedzenia zdobyczy. Dlatego zabawa z zabawką, która nigdy nie stanie się posiłkiem, ani nawet nie zostanie upolowana, nadal pozostaje dla kota atrakcyjna.
Kocia zabawa to forma treningu sensoryczno-motorycznego: ćwiczenie koordynacji ruchowej, oceny odległości, precyzji chwytu i kontroli impulsów. Kot nie traktuje każdego bodźca jako potencjalnego posiłku, lecz jako element środowiska, który może aktywować określony program zachowania. Dlatego potrafi rozróżnić między bodźcem czysto wizualnym, obiektem materialnym, a prawdziwą zdobyczą – i reagować na każdy z nich w inny sposób.
Lasera trzeba jednak używać z głową. Niebezpieczeństwem jest przestymulowanie kota, bo koty zwykle szaleją przy tej zabawce (oczywiście nie wszystkie). Krótkie, kontrolowane sesje działają jak rozładowanie energetyczne, po którym kot potrzebuje się wyciszyć. Problemem nie jest więc laser, tylko brak kontroli opiekuna. Długie zabawy i brak umiaru ze strony opiekuna mogą prowadzić do przestymulowania układu nerwowego kota, a także przeciążenia całego organizmu (kot „dyszy”). Ale odnosi się to do każdego rodzaju zabawy stosowanej w nadmiarze.
Laser nie powoduje więc trwałych zmian neurologicznych ani zaburzeń funkcjonowania. Nie ma dowodów, że sama zabawa laserem prowadzi do deregulacji zachowania. Twierdzenia o zaburzeniach obsesyjno-kompulsywnych po laserze są anegdotyczne i niepoparte solidnymi badaniami.
Jedynym realnym zagrożeniem jest kierowanie światełka prosto w kocie oczy, co może uszkodzić siatkówkę. Tego robić oczywiście nie należy i trzeba zachować czujność.
Najważniejsze w zabawie światełkiem są obserwacja naszego kota i dostosowanie zabawy do jego możliwości. A to oznacza kończenie sesji we właściwym momencie, bez napięcia i przestymulowania – wtedy zabawa spełnia swoją funkcję.
